Hvaða réttindi hefur barn með tal- eða málþroskaröskun í grunnskóla?

Um stuðning, aðlögun, þátt foreldra og hvað hægt er að gera ef stuðningurinn dugar ekki.

Börn geta þurft stuðning í skóla af ólíkum ástæðum og með ólíkum hætti. Hér er fjallað um réttindi barna sem þurfa stuðning vegna tal- eða málþroskaröskunar. Umfjöllunin á meðal annars við um málþroskaröskun DLD og málhljóðaraskanir, svo sem CAS.

Tal- eða málþroskaröskun getur haft áhrif á ólíka þætti skólagöngunnar. Sum börn þurfa stuðning við að skilja munnleg fyrirmæli, tileinka sér ný orð og hugtök eða koma þekkingu sinni á framfæri. Hjá öðrum getur þörfin fremur tengst tali, málhljóðum eða því að gera sig skiljanleg. Stuðningsþörf getur einnig komið fram í lestri, ritun, hópavinnu og félagslegum samskiptum.

Þess vegna skiptir máli að horfa á hvernig barninu gengur í daglegu skólastarfi og hvaða stuðning það þarf, en ekki eingöngu hvaða greining liggur fyrir.

Barnið á rétt á kennslu við sitt hæfi

Samkvæmt lögum um grunnskóla eiga allir nemendur rétt á kennslu við sitt hæfi í námsumhverfi sem tekur mið af þörfum þeirra og vellíðan. Nemendur eiga jafnframt rétt á því að komið sé til móts við námsþarfir þeirra í almennum grunnskóla. Þeir sem þurfa sérstakan stuðning eiga rétt á honum í samræmi við metnar stuðningsþarfir.

Fyrir barn sem þarf stuðning vegna tal- eða málþroskaröskunar þýðir þetta að skólinn þarf að meta hvaða áhrif stuðningsþörfin hefur á nám og þátttöku barnsins og hvernig best verði komið til móts við hana.

Ekki þarf alltaf að bíða eftir greiningu

Greining getur verið mikilvæg til að skýra þarfir barns og styðja við skipulag þjónustu. Hún á þó ekki að verða til þess að viðeigandi stuðningi sé frestað þegar þörfin er þegar sýnileg í skólastarfinu.

Skólum ber að meta hvaða nemendur þurfa aðstoð, bregðast við með kerfisbundnum hætti og fylgjast með framförum. Foreldrar geta einnig sjálfir óskað eftir sérstökum stuðningi fyrir barn sitt við umsjónarkennara eða skólastjórnendur.

Meginatriðið er því að stuðningur byggist á þörfum barnsins, ekki eingöngu á því hvort formleg greining liggur fyrir.

Stuðningurinn þarf að taka mið af barninu

Sérstakur stuðningur getur samkvæmt reglugerð falist í aðlögun námsmarkmiða, námsgagna, námsaðstæðna eða kennsluaðferða. Umfang og fyrirkomulag stuðningsins á að ráðast af þörfum barnsins.

Í skólastarfi getur stuðningur við barn sem þarf aðstoð vegna tal- eða málþroskaröskunar til dæmis falist í:

• skýrum og hnitmiðuðum fyrirmælum,
• sjónrænum stuðningi samhliða töluðu máli,
• meiri tíma til að vinna úr upplýsingum og svara,
• markvissri vinnu með orðaforða og hugtök,
• endurtekningu og upprifjun,
• að upplýsingum sé miðlað á fleiri en einn hátt,
• aðlögun að því hvernig barnið fær tækifæri til að sýna þekkingu sína.

Þetta eru dæmi um leiðir sem geta nýst. Stuðningur þarf alltaf að taka mið af stöðu og þörfum hvers barns.

Rétturinn snýst ekki bara um bóklegt nám

Tal og mál gegna mikilvægu hlutverki í öllu skólastarfi. Þau nýtast ekki aðeins við lestur, ritun og annað nám heldur einnig í samtölum, hópavinnu, leik og félagslegum samskiptum.

Barn getur því þurft stuðning til að skilja það sem fram fer, koma sjónarmiðum sínum á framfæri og taka virkan þátt í skólasamfélaginu.

Í reglugerð um skólaþjónustu er sérstaklega lögð áhersla á að nemendur fái þann stuðning og þá námsaðstoð sem þeir þurfa til að geta tekið virkan þátt í skólastarfi.

Foreldrar eiga að vera virkir þátttakendur

Foreldrar geta sjálfir óskað eftir því að stuðningsþarfir barnsins séu metnar og komið beiðni um sérstakan stuðning á framfæri við umsjónarkennara eða skólastjórnendur.

Þeir geta einnig óskað eftir athugun, greiningu og ráðgjöf frá skólaþjónustu sveitarfélagsins. Slíkar athuganir eiga að fara fram í samráði við foreldra og með samþykki þeirra, og foreldrar eiga að fá upplýsingar um niðurstöðurnar.

Það er því eðlilegt að foreldrar spyrji:

• Hvernig hafa stuðningsþarfir barnsins verið metnar?
• Hvaða stuðning fær það í daglegu skólastarfi?
• Hvaða markmið hefur stuðningurinn?
• Hvernig verður fylgst með því hvort hann skili árangri?
• Hvenær verður staðan metin aftur?

Þegar barn þarf sérstakan stuðning

Ekki þurfa öll börn sem eru með tal- eða málþroskaröskun einstaklingsnámskrá. Það ræðst af stuðningsþörfum barnsins og því hvernig stuðningurinn er skipulagður.

Þegar barn fær sérstakan stuðning samkvæmt reglugerð um stuðning við nemendur skal gera rökstudda einstaklingsnámskrá. Hún á að byggjast á stöðu barnsins í námi og þroska og vera endurskoðuð reglulega í samstarfi við foreldra og, eftir því sem unnt er, í samráði við barnið sjálft.

Hvað með talmeinafræðing?

Barn fær ekki sjálfkrafa ákveðinn fjölda tíma hjá talmeinafræðingi í skóla vegna þess að það hefur fengið greiningu á tal- eða málþroskaröskun.

Ef barnið þarf sérhæfða aðstoð eða þjálfun til að skólagangan gangi sem best eiga foreldrar og skóli hins vegar að ræða hvernig þeirri þörf verði mætt og hvort leita þurfi til skólaþjónustu eða annarra sérfræðinga.

Reglugerð um skólaþjónustu gerir ráð fyrir samstarfi skóla og annarra sérfræðinga og að sveitarfélög stuðli að því að regluleg þjálfun sem nemendur þurfa fari sem mest fram innan skólans.

Hvaða fagaðili kemur að stuðningi barnsins ræðst af þörfum þess. Í sumum tilvikum getur aðkoma talmeinafræðings verið mikilvægur hluti af þjónustunni.

Barnið á rétt á að sjónarmið þess fái að heyrast

Nemendur eiga rétt á að tjá sig um mál sem þá varða og taka skal réttmætt tillit til skoðana þeirra með hliðsjón af aldri og þroska.

Fyrir barn sem á erfitt með að skilja eða nota mál getur þurft að laga samskiptin að þörfum þess til að þessi réttur verði raunverulegur.

Það getur til dæmis falist í skýrara orðalagi, meiri tíma til að svara, sjónrænum stuðningi eða öðrum leiðum til að auðvelda barninu að koma sjónarmiðum sínum á framfæri.

Hvað geta foreldrar gert ef stuðningurinn dugar ekki?

Ef foreldrar telja að stuðningurinn sem barnið fær sé ekki nægur er eðlilegt að óska eftir að staðan verði tekin til endurskoðunar.

Foreldrar geta meðal annars:

1. óskað eftir fundi með umsjónarkennara og skólastjórnendum,
2. óskað eftir endurmati á stuðningsþörfum barnsins,
3. óskað eftir skýrum upplýsingum um markmið stuðningsins og hvernig honum verður fylgt eftir,
4. óskað eftir aðkomu skólaþjónustu og eftir atvikum frekara mati eða ráðgjöf,
5. óskað eftir skýrri áætlun um næstu skref.

Gott getur verið að setja mikilvægar beiðnir fram skriflega og halda utan um helstu niðurstöður funda.

Ef nemandi fær ekki fullnægjandi aðstoð kveður reglugerð einnig á um að málinu sé hægt að vísa til nemendaverndarráðs. Foreldrar geta sjálfir óskað eftir því við skólastjóra að mál barns verði tekið þar fyrir.

Skólaþjónusta getur komið að málinu

Sveitarfélögum ber að tryggja aðgang að skólaþjónustu. Hlutverk hennar er meðal annars að styðja nemendur, foreldra og starfsfólk skóla, aðstoða við mat á þörfum og ráðleggja um viðeigandi úrræði.

Foreldrar geta óskað eftir athugun, greiningu og ráðgjöf og skólaþjónustan á, að loknu mati eða greiningu, að vinna með skólanum að tillögum um viðeigandi stuðning og fylgja árangri hans eftir.

Meginatriðið er að barnið geti tekið þátt

Réttur barns til stuðnings snýst ekki um að það falli í ákveðinn flokk eða uppfylli fyrirfram ákveðin skilyrði um greiningarheiti.

Það sem skiptir mestu máli er hvort barnið geti nálgast námið, skilið það sem fram fer, komið þekkingu sinni og sjónarmiðum á framfæri og tekið virkan þátt í skólastarfinu.

Stuðningsþarfir barna sem hafa sömu greiningu geta verið mjög ólíkar. Þess vegna þarf skólinn að horfa á barnið sjálft, aðstæður þess og þarfir í daglegu skólastarfi.

Helstu heimildir

Lög nr. 91/2008 um grunnskóla.
Reglugerð nr. 585/2010 um stuðning við nemendur með sérþarfir í grunnskóla.
Reglugerð nr. 444/2019 um skólaþjónustu sveitarfélaga við leik- og grunnskóla og nemendaverndarráð í grunnskólum.

Efnið er tekið saman af Málefli til almennrar fræðslu um réttindi barna í grunnskóla. Það byggir á gildandi lögum og reglugerðum en kemur ekki í stað einstaklingsbundinnar ráðgjafar eða lögfræðilegs mats.