Málhljóðaraskanir og mállegt verkstol hjá börnum

Hvað eru málhljóðaraskanir?

Málhljóðaraskanir eru samheiti yfir ólíka erfiðleika sem hafa áhrif á það hvernig börn skynja, læra, skipuleggja eða bera fram málhljóð. Á ensku er oft talað um Speech Sound Disorders eða SSD.

Börn með málhljóðaröskun geta átt erfitt með að mynda ákveðin hljóð, nota hljóðin rétt í orðum eða raða hljóðum saman þannig að tal þeirra verði skýrt og skiljanlegt. Þetta getur haft áhrif á það hversu vel aðrir skilja barnið og stundum einnig á þátttöku barnsins í leik, námi og samskiptum.

Það er eðlilegt að ung börn beri ekki öll málhljóð rétt fram á meðan tal og mál eru að þroskast. Þegar framburðarerfiðleikar eru hins vegar meiri, langvinnari eða öðruvísi en búast má við miðað við aldur barnsins getur verið ástæða til að leita til talmeinafræðings.

Málhljóðaröskun er regnhlífarhugtak

Málhljóðaröskun er ekki ein afmörkuð greining heldur regnhlífarhugtak yfir ólíkar tegundir talerfiðleika. Erfiðleikarnir geta tengst meðal annars:

• skynjun og úrvinnslu málhljóða,
• framburði einstakra málhljóða,
• notkun málhljóða í orðum og setningum,
• samsetningu hljóða í samhljóðaklösum,
• skipulagningu og samhæfingu talhreyfinga,
• eða líffræðilegum þáttum, svo sem heyrnarskerðingu, skarði í gómi eða taugafræðilegum þáttum.

ASHA, bandarísku samtök talmeinafræðinga og heyrnarfræðinga, skilgreinir málhljóðaraskanir sem erfiðleika sem geta haft áhrif á skynjun, hreyfingu eða málfræðilega þætti talhljóða.

Hvað er CAS eða mállegt verkstol?

Ein tegund málhljóðaröskunar er mállegt verkstol, sem á ensku kallast Childhood Apraxia of Speech, oft skammstafað CAS. Einnig er stundum talað um apraxia of speech eða developmental verbal dyspraxia.

Mállegt verkstol er hreyfitalröskun. Það þýðir að barnið veit oft hvað það vill segja, en á erfitt með að skipuleggja og samhæfa nákvæmar hreyfingar varanna, tungunnar, kjálkans og annarra talfæra sem þarf til að mynda hljóð, atkvæði og orð. Vandinn liggur því ekki fyrst og fremst í vöðvastyrk eða greind barnsins, heldur í hreyfiskipulagningu talsins. ASHA lýsir apraxíu sem hreyfitalröskun sem gerir börnum erfitt fyrir að tala, jafnvel þótt þau vilji og reyni að tjá sig.

Börn með CAS geta því þurft mikla og markvissa þjálfun til að læra að mynda orð á stöðugan og skiljanlegan hátt.

CAS er ekki vegna leti, þrjósku eða skorts á skilningi

Það er mikilvægt að undirstrika að mállegt verkstol er ekki hegðunarvandi. Barnið er ekki „latt að tala“ og er ekki að velja að tala óskýrt. Mörg börn með CAS skilja mun meira en þau geta sagt og geta upplifað mikla gremju þegar þau ná ekki að koma hugsunum sínum skýrt frá sér.

CAS er heldur ekki það sama og almennur seinkaður framburðarþroski. Barnið þarf ekki bara „að bíða aðeins lengur“ eða „æfa sig meira“ án leiðsagnar. Þjálfun þarf yfirleitt að vera markviss, endurtekin og byggð á mati talmeinafræðings.

Hvernig getur CAS birst?

Einkenni geta verið ólík milli barna og breyst eftir aldri, málþroska og alvarleika vandans. Algengt er að foreldrar eða aðstandendur taki eftir því að:

• barnið segir fá orð miðað við aldur,
• tal barnsins er mjög óskýrt,
• barnið segir sama orðið ekki alltaf eins,
• barnið á erfitt með að líkja eftir orðum eða hljóðum,
• lengri orð verða mun erfiðari en stutt orð,
• barnið virðist „leita“ að réttri stöðu munnsins,
• sérhljóð geta hljómað óskýr eða breytileg,
• hrynjandi, áherslur eða tónfall í tali geta verið óvenjuleg,
• barnið verður oft pirrað þegar aðrir skilja það ekki.

Mayo Clinic lýsir meðal annars einkennum á borð við erfiðleika við að færa sig mjúklega milli hljóða, atkvæða eða orða, óstöðugan framburð og rangar áherslur í orðum.

Hver er munurinn á CAS, framburðarvanda og þvoglumæli?

Málhljóðaraskanir geta átt ólíkar orsakir og því skiptir máli að greina vandann rétt.

Framburðarvandi getur falist í því að barn á erfitt með að mynda ákveðin hljóð, til dæmis /r/ eða /s/.

Hljóðkerfisvandi getur falist í því að barn notar málhljóðakerfið á óhefðbundinn hátt, til dæmis sleppir hljóðum, einfaldar orð eða skiptir kerfisbundið einu hljóði út fyrir annað.

Þvoglumæli tengist veikleika, skertri stjórn eða skertri hreyfigetu talfæra. Þá getur tal orðið óskýrt vegna þess að vöðvarnir sem taka þátt í tali starfa ekki nægilega vel.

Mállegt verkstol, CAS, snýst hins vegar fyrst og fremst um erfiðleika við að skipuleggja og samhæfa talhreyfingar. Vöðvarnir geta verið nægilega sterkir, en heilinn á erfitt með að senda nákvæm og stöðug fyrirmæli um hreyfingaröðina sem þarf til að tala.

Þetta er ein ástæða þess að börn með CAS þurfa oft annars konar nálgun í talþjálfun en börn með hefðbundinn framburðar- eða hljóðkerfisvanda.

Hvenær ætti að leita til talmeinafræðings?

Það er ástæða til að leita ráðgjafar ef barn:

• talar mun óskýrar en jafnaldrar,
• notar mjög fá orð miðað við aldur,
• á erfitt með að herma eftir hljóðum eða orðum,
• segir orð mjög óstöðugt,
• verður oft ósátt eða dregur sig í hlé vegna þess að aðrir skilja það ekki,
• sýnir litlar framfarir þrátt fyrir tíma og almennan stuðning,
• eða ef foreldrar, leikskóli, skóli eða heilsugæsla hafa áhyggjur af tali barnsins.

Foreldrar þurfa ekki að bíða þar til vandinn verður „nógu mikill“. Snemmtæk íhlutun getur skipt miklu máli, sérstaklega þegar um hreyfitalröskun eins og CAS er að ræða.

Greining og mat

Talmeinafræðingur metur tal barnsins, málþroska, hljóðmyndun, skiljanleika, hreyfingar talfæra og það hvernig barnið tekst á við mismunandi orð og hljóðaraðir. Við mat á mögulegu CAS er sérstaklega horft til þess hvort framburður sé óstöðugur, hvort barnið eigi erfitt með að raða saman hljóðum og atkvæðum og hvort hrynjandi og áherslur í tali séu óvenjulegar.

Greining á CAS getur verið flókin, sérstaklega hjá mjög ungum börnum eða börnum sem tala lítið. Stundum þarf að fylgjast með barninu yfir tíma og endurmeta eftir því sem barnið þroskast og fær þjálfun.

Meðferð og stuðningur

Börn með málhljóðaröskun geta tekið miklum framförum með réttum stuðningi. Meðferð fer eftir eðli vandans og þörfum barnsins.

Þegar um CAS er að ræða byggir talþjálfun yfirleitt á markvissri og endurtekinni æfingu á talhreyfingum. Barnið þarf að fá mörg tækifæri til að æfa hljóð, atkvæði, orð og setningar á skipulagðan hátt. Þjálfunin miðar að því að byggja upp nákvæmni, stöðugleika og sjálfvirkni í tali.

Mayo Clinic bendir á að börn með CAS „vaxi“ almennt ekki einfaldlega upp úr vandanum án viðeigandi stuðnings, en talþjálfun getur hjálpað þeim að ná framförum. Þar kemur einnig fram að börn með CAS njóti oft góðs af einstaklingsmiðaðri talþjálfun og mikilli æfingu í að segja orð og setningar.

Hvað geta foreldrar gert?

Foreldrar gegna mikilvægu hlutverki í stuðningi við barnið. Það getur hjálpað að:

• gefa barninu tíma til að tjá sig,
• hlusta á það sem barnið er að reyna að segja, ekki aðeins hvernig það segir það,
• endurtaka orð rétt án þess að leiðrétta barnið stöðugt,
• nota stuttar, skýrar setningar,
• hrósa fyrir tilraunir og samskipti,
• vinna með talmeinafræðingi að æfingum sem henta barninu,
• og styðja barnið við að nota aðrar leiðir til tjáningar þegar þörf er á, til dæmis bendingar, myndir eða tákn.

Markmiðið er alltaf að styrkja samskipti barnsins, sjálfstraust og möguleika þess til að taka þátt.

Mikilvægt að muna

Málhljóðaraskanir eru ólíkar og börn þurfa mismunandi stuðning. Sum börn eiga í afmörkuðum framburðarerfiðleikum, önnur glíma við víðtækari hljóðkerfisvanda og sum börn eru með hreyfitalröskun á borð við mállegt verkstol, CAS.

Ef grunur vaknar um málhljóðaröskun eða CAS er mikilvægt að leita til talmeinafræðings. Rétt mat, snemmtæk íhlutun og markviss þjálfun geta haft mikil áhrif á tal, tjáningu, líðan og þátttöku barnsins.

Heimildir

American Speech-Language-Hearing Association. Speech Sound Disorders: Articulation and Phonology.
American Speech-Language-Hearing Association. Childhood Apraxia of Speech.
Mayo Clinic. Childhood apraxia of speech: Symptoms and causes.
Mayo Clinic. Childhood apraxia of speech: Diagnosis and treatment.